|
 เมื่อกล่าวคำว่า “ปอเนาะ” หลายคนนึกถึงอาคารไม้หลังเก่า ๆ ปลูกเป็นแถวเรียงกันไปรอบ ๆ บ้านโต๊ะครู มีกุลละห์ตะไคร่น้ำจับสำหรับเด็กปอเนาะได้อาบน้ำละหมาด มีเด็กปอเนาะโกน ผมหรือผมเกรียนอาศัยอยู่ร่วมกันเป็นสังคมที่เป็นเอกเทศจากสังคมภายนอก ฯลฯ เป็น มโนภาพที่เกิดขึ้นกับทุกคนเมื่อได้ยินคำว่า “ปอเนาะ” แต่จะมีอะไรอีกบ้างไหมเบื้องหลัง บาลาย,อาคารไม้หลังเก่า ๆ และกุลละห์น้ำเหล่านี้ ที่จะให้คำจำกัดความที่ดีกว่าสำหรับ “ปอเนาะ”
วิญญาณปอเนาะต่างหากที่หมายถึงปอเนาะอย่างแท้จริง เจตนารมณ์ จิตวิญญาณ ความมุ่งมั่น ของโต๊ะครูและศิษย์เก่าแต่ละคนต่างหาก ที่ให้คำจำกัดความหมายของปอเนาะ ได้ดีที่สุด เจตนารมณ์ของผู้ที่ได้สัมผัสอรรถรสแห่งอัลอิสลาม ที่ต้องการเผยแพร่สารัตถะแห่งสัจธรรม สู่สังคม เป็นความรู้สึกของทุกคนที่ได้อ่านและศึกษาคัมภีร์อัล-กุรอ่าน เจตนารมณ์ของผู้แสวงหาที่ เดินทางไปสู่ผู้รู้เหล่านั้น ปอเนาะจึงถูกก่อตั้งด้วยเจตนารมณ์นี้ตามเงื่อนไขและบริบทแต่ละสังคม ที่แตกต่างออกไป
ในตะวันออกกลางอาจไม่มีปอเนาะตามมโนภาพที่เราเข้า ใจ แต่วิญญาณและ เจตนารมณ์ในการเผยแพร่สัจธรรมการแสวงหาความรู้, ความจริง และการนำสาส์นอิสลามสู่ สังคมมนุษย์จะมีอยู่ในรูปของการพบปะของนักวิชาการตามมุมต่างๆ ของมัสยิด (หะลาเกาะห์) การเดินทางไกลเพื่อรับฟังอัลฮาดีษเพียงไม่กี่ฮาดีษ การเดินทางเพื่อไปพักอาศัยกับนักวิชาการ ตามจุดต่างๆ ของโลก เช่น การเดินทางข้ามทวีปของอิหม่ามชาฟีอีย์ จากอิรักสู่อียิปต์ การเดินทาง ของอิบนุ ค็อนดูนในดินแดนแอฟริกา ตะวันออกกลาง และเอเชีย การเดินทาง ของอิหม่ามฆอซาลี เพื่อศึกษามนุษย์ เรียนรู้วัฒนธรรมเรียนรู้ประเพณี แสวงหาวิชาการที่กระจายอยู่ตามส่วนต่าง ๆ ของโลกที่อยู่ในความสนใจของแต่ละคน
วิญญาณต่างหากที่เป็นเนื้อหาร่วม กันของผู้ประกาศ สัจธรรมและแสวงหาสัจธรรมแห่งพระผู้เป็นเจ้าในทุกส่วนของโลก การเดินทางสู่พระองค์ที่ไม่ไดจำกัดรูปแบบ ๆ เดียว สำหรับประชาชาติทุกประชาชาติ หากแต่การยึดมั่นในเจตนารมณ์ (เนียต) หลักการศรัทธา (อะกีดะห์) อิบาดะห์ และจริยศาสตร์ (อัคลาค) ตามวิถีอัล-กุรอ่านอย่างมั่นคง ต่างหากที่เป็นวิญญาณที่แท้จริงของมุอ์มิน มุอ์มินผู้ศรัทธาในอัลลอฮ์จึงให้ความสำคัญกับ วิญญาณและเนื้อหาแห่งชีวิต มากกว่ารูปแบบที่มีการเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย วันหนึ่งอิหม่าม ชาฟีอีย์เคยเดินทางไกลข้ามทวีปด้วยพาหนะที่อ่อนแอ แต่เต็มเปี่ยมไปด้วยหัวใจของนักแสวงหา สัจธรรม วันนี้ผู้ศรัทธาอาจจะเดินทางไกลกว่าด้วยพาหนะที่แข็งแรงกว่า แต่เจตนารมณ์ที่เหมือน กันของนักเดินทางสองคนคือเจตนารมณ์ร่วมกันที่ผู้ศรัทธาได้รับจากอัล-กุรอ่าน ถึงแม้จะต่างยุค สมัย ต่างสถานที่กัน
ดังนั้นเบื้องหลังอาคารไม้ เหล่านี้คือการพบปะกันของสองหัวใจอันเปี่ยมไปด้วย เจตนารมณ์แห่งการป่าวประกาศ สัจธรรมและผู้แสวงหาความจริงมาพบกันตามบริบทของ สังคมไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เพราะฉะนั้นการพูดถึงปอเนาะ การมองปอเนาะ จึงควรจะมองจากมุมมองนี้ โดยพยายามปลดปล่อยตัวเองจากการตึดยึดกับตัวบุคคล หรือหมู่คณะ สถาบัน ซึ่งการติดยึดอยู่กับสิ่งเหล่านี้มีแต่จะทำให้บทบาทที่แทัจริงของปอเนาะ ดังที่ ได้กล่าวมาข้างต้นถูกลิดรอนลงไป จากการพบปะกันของครูและศิษย์เพื่อถ่ายทอดและใฝ่หา สัจธรรมอันอมตะ กลายเป็นเรื่องราวของมนุษย์ที่จะทำให้สถาบัน “ปอเนาะ” ต้องเปลี่ยนแปลงไป ตามเจตจำนงค์ของแต่ละคน
เราจะเห็นได้ว่า ท่านอิหม่ามทั้งสี่ ชาฟีอีย์ มาลิกีย์ ฮานาฟี และอะหมัด ไม่เคยสอนลูกศิษย์ให้ติดยึดกับตัวอาจารย์เลยแต่ทุกคนสอนให้ศิษย์ติดยึดกับ ความจริง ถึงแม้จะมาจากแหล่งใดหรือสำนักไหนก็ตาม คำสอนของท่านเหล่านั้นจึงมีชีวิตอยู่ถึงแม้ท่าน เหล่านั้นจะจากไปแล้วก็ตาม เพราะการสอนมนุษย์ให้รู้จักสัจธรรมโดยไม่ยึดติดกับตัวอาจารย์นั้น คือการให้ความรู้ (บริสุทธิ์) อย่างแท้จริง เป็นความรู้ที่มีชีวิต เป็นความจริงที่มาจากพระเจ้า จึง ไม่มีวันตาย บทบาทของอาจารย์นอกจากการสอนตามทรรศนะที่ตนเองอิจติฮาด (การพยายาม เข้าใจเรื่องหนึ่งๆ) แล้วยังสอนลูกศิษย์ถึงแนวทางที่จะเข้าหาสัจธรรมและเปิดสมองลูกศิษย์ ไว้ให้พร้อมที่จะรับความจริงจากแหล่งอื่นด้วย
ดังนั้นเมื่อพูดถึง การฟื้นฟูและการสถาปนาปอเนาะ จึงหมายถึงการฟื้นฟูและการเรียกร้องเจตนารมณ์ อันเป็นสากลนั้นสู่บทบาทของมันอย่างแท้จริง เจตนารมณ์แห่งการเดินทางของศิษย์และครูสู่พระผู้เป็นเจ้า และคำสอนของพระองค์ ในขณะ ที่ปล่อยให้เรื่องราวภายนอก เช่น วิธีการ เคื่องมือเครื่องใช้ อาคาร สถานที่ ฯลฯ ปรับตัวคล้อยตาม ไปตามเงื่อนไขของกาลเวลาและวิทยาการของยุคสมัย เด็กปอเนาะสมัยก่อนอาจจะศึกษาหลักการ อ่านคัมภีร์ที่ถูกต้อง (ตัจวีด) จากปากของครู แต่เด็กปอเนาะปัจจุบันอาจจะศึกษาวิชาการนี้ได้จาก โปรแกรมคอมพิวเตอร์ด้วยการดูแลของครู
เด็กปอเนาะสมัยก่อนอาจจะ ศึกษาคำนวณการแบ่ง มรดกด้วยการใช้กำลังสมองเพียงอย่างเดียว แต่เด็กปอเนาะในปัจจุบันอาจจะนำคอมพิวเตอร์เข้า มามีส่วนช่วยในการเรียนรู้วิชาการแบ่งมรดก |
